ശ്രീപദ്മനാഭസ്വാമി ക്ഷേത്രം_തിരുവനന്തപുരം
ഐതിഹ്യങ്ങളിലൂടെ ഒരു തീർത്ഥയാത്ര
കാലത്തിന്റെ കരിനിഴൽ വീഴാത്ത, പുരാതന ചരിത്രത്തിന്റെ ഏടുകളിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന വിസ്മയമാണ് തിരുവനന്തപുരം ശ്രീ പത്മനാഭസ്വാമി ക്ഷേത്രം. ഈ പുണ്യസങ്കേതത്തിന്റെ ഉത്ഭവകഥകൾക്ക് പുരാണങ്ങളോളം പഴക്കമുണ്ട്. സാക്ഷാൽ ബാലരാമൻ ഈ ക്ഷേത്രം സന്ദർശിച്ചതായും, പുണ്യതീർത്ഥമായ പത്മതീർത്ഥത്തിൽ നീരാടി പതിനായിരത്തെട്ട് പശുക്കളെ ദാനം ചെയ്തതായും ശ്രീമദ് ഭാഗവതത്തിൽ പരാമർശിക്കുന്നു. വൈഷ്ണവ ഭക്തിപ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ വക്താക്കളായ പന്ത്രണ്ട് ആഴ്വാർമാരിൽ പ്രമുഖനായ നമ്മാഴ്വാർ, ഒൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ പത്മനാഭന്റെ ചൈതന്യത്തെ പത്ത് മനോഹര സ്തോത്രങ്ങളിലൂടെ സ്തുതിച്ചു പാടിയിട്ടുണ്ട്.
അനന്തൻകാട്ടിലെ ദിവ്യപ്രകാശം
ക്ഷേത്രോൽപ്പത്തിയെക്കുറിച്ച് ‘അനന്തശയന മാഹാത്മ്യം’ എന്ന പുരാതന താളിയോല ഗ്രന്ഥം വിവരിക്കുന്നത് ദിവാകര മുനി എന്ന തുളു ബ്രാഹ്മണ സന്യാസിയെക്കുറിച്ചാണ്. എന്നാൽ മറ്റൊരു പ്രബലമായ ഐതിഹ്യം ഈ ചരിത്രത്തെ കാസർകോട്ടെ വിഖ്യാത സന്യാസിയായ വിൽവമംഗലം സ്വാമിയാരുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ സമാധിസ്ഥാനം ഇന്നും ക്ഷേത്രസമുച്ചയത്തിലെ തിരുവമ്പാടി കൃഷ്ണസന്നിധിയിൽ കാണാം. കാസർകോട്ടെ അനന്തപുരം തടാകക്ഷേത്രമാണ് ഈ മഹാക്ഷേത്രത്തിന്റെ ‘മൂലസ്ഥാനം’ എന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു.
ഭഗവാനും ഭക്തനും തമ്മിലൊരു ഉടമ്പടി
വിഷ്ണുഭക്തനായ മുനിയുടെ തപസ്സിൽ പ്രസന്നനായി ഭഗവാൻ ഒരു സുന്ദരബാലന്റെ രൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ആ പൈതലിന്റെ തേജസ്സിൽ അനുരക്തനായ മുനി, കുട്ടി തന്നോടൊപ്പം താമസിക്കണമെന്ന് അപേക്ഷിച്ചു. ഒരു നിബന്ധനയോടെ ഭഗവാൻ അത് സമ്മതിച്ചു.
“എന്നെ എപ്പോഴും സ്നേഹത്തോടെയും ആദരവോടെയും പരിഗണിക്കണം. ഒരിക്കൽപോലും എന്നോട് ദേഷ്യപ്പെടരുത്. അന്ന് ഞാൻ നിന്നെ വിട്ടുപോകും.”
മുനി സന്തോഷത്തോടെ ആ വ്യവസ്ഥ സ്വീകരിച്ചു. എന്നാൽ ഒരു ദിവസം, മുനി അത്യഗാധമായ ധ്യാനത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കെ ബാലൻ വികൃതികളിലൂടെ അദ്ദേഹത്തെ ശല്യപ്പെടുത്തി. ഏകാഗ്രത നഷ്ടപ്പെട്ട മുനി അറിയാതെ കുട്ടിയെ ശകാരിച്ചു. ഉടമ്പടി ലംഘിക്കപ്പെട്ടതോടെ ആ ദിവ്യബാലൻ അപ്രത്യക്ഷനായി. മറയുന്ന നിമിഷം വായുവിൽ ഒരു സ്വരം മുഴങ്ങി.
“നിനക്ക് ഇനിയും എന്നെ കാണണമെന്നുണ്ടെങ്കിൽ, അനന്തൻകാട്ടിൽ വരിക!”
മരമായി വീണ വിശ്വരൂപം
പ്രിയബാലന്റെ വേർപാടിൽ തളർന്ന സന്യാസി കാടും മലയും താണ്ടി ഒടുവിൽ തെക്കൻ കടൽത്തീരത്തെ വനാന്തരത്തിൽ എത്തിച്ചേർന്നു. അവിടെ ഒരു കൂറ്റൻ ‘ഇലപ്പ’ മരത്തിനുള്ളിലേക്ക് ആ ബാലൻ മറയുന്നത് അദ്ദേഹം കണ്ടു. നിമിഷങ്ങൾക്കകം ആ വൃക്ഷം കടപുഴകി വീഴുകയും സക്ഷാൽ മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ അനന്തശയന രൂപമായി മാറുകയും ചെയ്തു.
ആ വിശ്വരൂപത്തിന്റെ ബൃഹത്തായ വലിപ്പത്തിൽ (ഏകദേശം 13 മൈൽ നീളം!) വിസ്മയിച്ച മുനി, ഭഗവാനെ ദർശിക്കാൻ പാകത്തിൽ രൂപം ചെറുതാക്കണമെന്ന് പ്രാർത്ഥിച്ചു. ഭക്തന്റെ ആഗ്രഹപ്രകാരം ഭഗവാൻ മുനിയുടെ യോഗദണ്ഡിന്റെ മൂന്നിരട്ടി വലിപ്പത്തിലേക്ക് ചുരുങ്ങി. നിവേദ്യമായി നൽകാൻ മറ്റൊന്നുമില്ലാതിരുന്ന മുനി, ഒരു ചിരട്ടയിൽ പച്ചമാങ്ങ സമർപ്പിച്ചു. ഈ ഭക്തിയുടെ ഓർമ്മയ്ക്കായി ഇന്നും പത്മനാഭന് ചിരട്ടയിൽ മാങ്ങ നിവേദിക്കുന്ന ചടങ്ങ് തുടരുന്നു.
തന്റെ പൂജകൾ തുളു ബ്രാഹ്മണർ നിർവഹിക്കണമെന്ന ഭഗവാന്റെ കല്പനയനുസരിച്ച്, ഇന്നും ക്ഷേത്രത്തിലെ പൂജാരിമാരിൽ പകുതിയോളം പേർ തുളു പാരമ്പര്യത്തിൽപ്പെട്ടവരാണ്. ചരിത്രവും ഐതിഹ്യവും ഭക്തിയും ഒന്നുചേരുന്ന ഈ പുണ്യഭൂമി ഇന്നും കോടിക്കണക്കിന് ഭക്തർക്ക് ആത്മീയ സാന്ത്വനമേകുന്നു.
- ആദ്യത്തെ വഴിപാടിനായി ഉപയോഗിച്ച ആ തേങ്ങയോട് കൂടിയ ചിരട്ട ഇന്നും സ്വർണ്ണത്തിൽ പൊതിഞ്ഞ് സൂക്ഷിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇന്നും, പുഷ്പാഞ്ജലി സ്വാമിയാർ അതേ ചിരട്ടയിൽ പച്ചമാങ്ങ സമർപ്പിച്ചുകൊണ്ടാണ് രാവിലെയുള്ള പുഷ്പാഞ്ജലി നടത്തുന്നത്.
- 1855-ൽ പ്രാദേശിക സർക്കാർ സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധി നേരിടുകയും, ചെലവുകൾ നികത്തുന്നതിനായി ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് വലിയൊരു തുക വായ്പയായി എടുക്കുകയും ചെയ്തു.
- മഹാരാജാവ് ഭഗവാന് സമർപ്പിച്ചുകൊണ്ടുള്ള 1750-ലെ അസ്സൽ ആധാരം തിരുവനന്തപുരം സെൻട്രൽ ആർക്കൈവ്സിൽ ഇന്നും സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.
- ശ്രീ പത്മനാഭസ്വാമി ക്ഷേത്രത്തിൽ സൂക്ഷിച്ചിരിക്കുന്ന നിഗൂഢമായ നിധിശേഖരങ്ങൾ നൂറ്റാണ്ടുകളായുള്ള സമർപ്പണങ്ങളുടെയും വഴിപാടുകളുടെയും അടയാളങ്ങളാണ്.
- ക്ഷേത്രത്തിന് താഴെ ആറ് നിലവറകളാണുള്ളത്: പൂജാരിമാർ നിത്യവും ഉപയോഗിക്കുന്ന ആഭരണങ്ങൾ സൂക്ഷിക്കുന്ന രണ്ട് നിലവറകൾ, ഉത്സവ വേളകളിൽ മാത്രം പുറത്തെടുക്കുന്ന ആഭരണങ്ങൾക്കുള്ള മറ്റ് രണ്ട് നിലവറകൾ, കൂടാതെ വളരെ അപൂർവ്വമായി മാത്രം തുറക്കുന്ന ബാക്കി രണ്ട് നിലവറകളും. ഇവയെ പിന്നീട് നിലവറ ‘എ’ (Vault A) എന്നും നിലവറ ‘ബി’ (Vault B) എന്നും വിശേഷിപ്പിച്ചു.
- പരിശോധനയ്ക്കും മൂല്യനിർണ്ണയത്തിനുമായി നിലവറ A-യിലെ നിധികളെല്ലാം മുകളിലത്തെ നിലയിലേക്ക് എത്തിക്കാൻ 15 പുരുഷന്മാർക്ക് ഒരു ദിവസം മുഴുവൻ വേണ്ടി വന്നു. നിലവറ A-യിൽ എണ്ണമറ്റ സ്വർണ്ണ മോതിരങ്ങൾ, വളകൾ, ലോക്കറ്റുകൾ (ഇവയിൽ പലതും രത്നങ്ങൾ പതിപ്പിച്ചവയാണ്), രത്നങ്ങൾ പതിപ്പിച്ച സ്വർണ്ണ മാലകൾ എന്നിവയുണ്ട്. കൂടാതെ, പ്രധാന വിഗ്രഹത്തിന്റെ അത്രയും തന്നെ നീളമുള്ള, അതായത് 18 അടി നീളമുള്ള ഒരു സ്വർണ്ണ മാലയും അവിടെയുണ്ട്.
- റോമൻ, നെപ്പോളിയനിക്, മുഗൾ, ഡച്ച് എന്നിങ്ങനെ നൂറ്റാണ്ടുകളിലെ വ്യാപാര ചരിത്രം വിളിച്ചോതുന്ന ഏകദേശം ഒരു ലക്ഷത്തോളം സ്വർണ്ണനാണയങ്ങൾ ആ കല്ലറയിലുണ്ടെന്ന് നാണയ വിദഗ്ധർ കണക്കാക്കുന്നു. പ്രധാന വിഗ്രഹത്തെ അണിയിക്കുന്നതിനായി നിർമ്മിച്ച ‘അങ്കി’ എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്ന തങ്കം കൊണ്ട് നിർമ്മിച്ച ഒരു കവചവും അവിടെയുണ്ടായിരുന്നു. കൂടാതെ പാക്കറ്റുകളിലാക്കാത്ത വജ്രങ്ങൾ, മാണിക്യം, മരതകം, മറ്റ് വിലയേറിയ രത്നങ്ങൾ എന്നിവയും ആ കല്ലറയിൽ സൂക്ഷിച്ചിട്ടുണ്ട്.”
- ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ രത്നങ്ങൾ നൂറ്റിപ്പത്ത് ക്യാരറ്റ് ഭാരമുള്ള വൈരങ്ങളായിരുന്നു “ഒരു വലിയ കൈവിരലിന്റെ വലിപ്പമുള്ളവ”. കൂടാതെ, 30 ദശലക്ഷം ഡോളർ വിലമതിക്കുന്ന നൂറുകണക്കിന് രത്നങ്ങൾ പതിപ്പിച്ച സ്വർണ്ണത്തിൽ തീർത്ത ഒരു ചെറിയ വിഷ്ണുവിഗ്രഹവും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
- ക്ഷേത്ര നിക്ഷേപത്തിന്റെ അനൗദ്യോഗികമായി കണക്കാക്കപ്പെട്ട മൂല്യം ഏകദേശം ഒരു ലക്ഷം കോടി രൂപ (100 ട്രില്യൺ) ആണ്.
- പതിനാലാം നൂറ്റാണ്ട് മുതൽ പതിനേഴാം നൂറ്റാണ്ട് വരെയുള്ള ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ദൈനംദിന ചരിത്രം താളിയോലകളിൽ സൂക്ഷ്മമായി രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. ‘മതിലകം രേഖകൾ’ എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്ന ഇവയിൽ പരമ്പരാഗത എഴുത്തുവിദ്യ ഉപയോഗിച്ച് തയ്യാറാക്കിയ 3.5 ലക്ഷം ചുരുണകൾ (രേഖകളുടെ കെട്ടുകൾ) അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു.
- താളിയോലകളിൽ എഴുതപ്പെട്ട മതിലകം രേഖകൾ സംസ്ഥാന പുരാരേഖ വകുപ്പിന്റെ (State Archives Department) കസ്റ്റഡിയിലാണ്.
- “1686-ലുണ്ടായ തീപിടുത്തത്തിൽ ശ്രീ പത്മനാഭസ്വാമി ക്ഷേത്രം നശിക്കുകയും, തുടർന്ന് അനിഴം തിരുനാൾ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പുനരുദ്ധാരണ പ്രവർത്തനങ്ങൾ നടത്തുകയും ചെയ്തു.”
ഉപദേവതകൾ
- സീതാ ലക്ഷ്മണ സമേതനായ ശ്രീരാമൻ
- മടിയിൽ ദേവിയോടുകൂടിയ അഷ്ടബാഹു ഗണപതിയും ചെറിയ കാളിയമർദ്ദന കൃഷ്ണനും
- ശ്രീ യോഗനരസിംഹ മൂർത്തി
- തിരുവമ്പാടി ശ്രീകൃഷ്ണ സ്വാമി
- ശ്രീധർമ്മശാസ്താവ്
- ശ്രീവേദവ്യാസൻ
- അശ്വത്ഥാമാവ്
- ഹനുമാൻ സ്വാമി
- ക്ഷേത്രപാലകൻ
- അഗ്രശാല ഗണപതി
- അഷ്ടനാഗ ഗരുഡൻ
- മഹാമേരു ചക്രം
പ്രധാന ഉത്സവങ്ങൾ
- അല്പശി ഉത്സവം: തുലാം (അല്പശി), മീനം (പൈങ്കുനി) മാസങ്ങളിലായി നടത്തുന്ന പത്തു ദിവസം നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന രണ്ട് വാർഷിക ഉത്സവങ്ങൾ.
- ചിങ്ങം 1: മലയാളം പുതുവർഷം.
- തിരുവോണം: കേരളത്തിന്റെ ദേശീയ ഉത്സവം.
- അഷ്ടമി രോഹിണി: ശ്രീകൃഷ്ണ ജയന്തി.
മറ്റ് പ്രധാന ആഘോഷങ്ങൾ
- നവരാത്രി
- വിഷു
- കാർത്തിക ഏകാദശി
- രാമനവമി
- ശിവരാത്രി
- വിനായക ചതുർത്ഥി